Udział w konsultacjach i ciałach konsultacyjnych

Dlaczego warto?
 
W Europie coraz częściej korzysta się z instrumentów demokracji deliberatywnej. Co to oznacza? Ogólnie rzecz ujmując – większy wpływ bezpośredni obywateli na prawo europejskie, narodowe i lokalne. Jednym z kluczowych instrumentów tego procesu są konsultacje społeczne (public consultation, öffentliche Konsultation). Polegają one na możliwości wyrażenia swojej opinii na temat decyzji wydawanej przez dany organ władzy publicznej zanim jeszcze zostanie ona podjęta. Najczęściej decyzja ta ma formę dokumentu – i to on jest przedmiotem konsultacji społecznych. Możemy zatem konsultować akty prawa powstającego w Parlamencie Europejskim, w parlamentach narodowych i w samorządach lokalnych. Konsultacjom może także podlegać na przykład program miejscowego domu kultury czy gminnej biblioteki. Mogą być one również instrumentem organizowania społeczności lokalnej (community organizing). Podstawową zasadą konsultacji społecznych jest zasięgnięcie opinii obywateli na dany temat, aby skonfrontować propozycje władzy z potrzebami różnych interesariuszy (zainteresowanych osób i instytucji). Właściwie przeprowadzony proces konsultacji zakłada, że rozwiązanie końcowe ulegnie zmianie pod wpływem zgłoszonych opinii, nie można jednak zapominać, że władza nie ma obowiązku uwzględnienia tych opinii.
 
Niektóre konsultacje społeczne mają charakter nieobowiązkowy, inne są obligatoryjne, zawsze jednak chodzi o wypracowanie najbardziej optymalnego rozwiązania. Konsultacje pełnią także funkcje informacyjną i edukacyjną – władza z odpowiednim wyprzedzeniem informuje o planie przyszłego działania, ale stara się również włączyć w ten proces obywateli, których wolę powinna wypełniać. Niekiedy konsultacje mogą być dobrym sposobem rozładowywania napięć społecznych czy konfliktów (w wypadku ostrych konfliktów konsultacje muszą ustąpić miejsca mediacjom). Ogólnym celem konsultacji jest jednak zachęcenie obywateli do większej aktywności i zainteresowania sprawami publicznymi, a także do przyjęcia współodpowiedzialności za wspólnotę.
 
W ten sposób jest budowane społeczeństwo obywatelskie, które decyduje o sile demokracji.
Podobną rolę odgrywają także liczne ciała konsultacyjne, na przykład rady czy fora konsultacyjne, będące sformalizowanymi podmiotami działającymi na podstawie regulaminu lub statutu. Członkami takich gremiów są zwykle eksperci czy osoby wybrane zgodnie ze zdefiniowaną procedury. Ciała konsultacyjne skupiają się zwykle na określonym zakresie tematycznym, pokrywającym się z kompetencjami ich członków. Takie rozwiązanie pozwala efektywnie pod względem czasu i treści zasięgnąć opinii w danej sprawie.
 
Im większe zaangażowanie po stronie obywateli i im większa skłonność instytucji do wypełniania woli mieszkańców, tym większe szanse na wyższą jakość życia w twoim bezpośrednim otoczeniu. Jeśli zatem otrzymasz zaproszenie do konsultacji społecznych, nie wahaj się i wyraź swoją opinię!
 

Mam do tego prawo:

• Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku, art. 4 (link)
• obowiązkowe konsultacje (na przykład strategii rozwoju lokalnego, planu zagospodarowania przestrzennego)
• w niektórych gminach – regulamin konsultacji społecznych

Specyfika krajowa

W Polsce nie ma jednej ustawy, która regulowałaby zasady prowadzenia konsultacji społecznych lub działania ciał konsultacyjnych – przepisy w tym zakresie znajdują się w kilku ustawach i innych aktach prawnych. Niektóre procesy konsultacyjne są obowiązkowo przeprowadzane przez władze (na przykład wszystkie ustawy i rozporządzenia rządowe, strategie rozwoju lokalnego, plany zagospodarowania przestrzennego, plany ochrony środowiska), inne mają charakter dowolny (na przykład plan zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną czy paliwa gazowe). W ostatnich latach przyjęto Kanon Lokalnych Konsultacji Społecznych (link), który ustala dobre praktyki prowadzenia konsultacji społecznych w instytucjach samorządowych. Ponadto coraz więcej samorządów przyjmuje regulaminy konsultacji społecznych, a nawet tworzy w urzędzie specjalne komórki zajmujące się partycypacją obywatelską. Sprawdź, czy w gminie, w której mieszkasz, istnieje taki dokument lub działa taka komórka. Możliwe, że w regulaminie znajdziesz również opis procedury zgłaszania przez mieszkańców wniosku o rozpoczęcie konsultacji społecznych. Na poziomie administracji centralnej przyjęto w 2013 roku Siedem Zasad Konsultacji, które zostały włączone do programu Lepsze Regulacje 2015 – podobnie jak Kanon Lokalnych Konsultacji Społecznych, regulują one zasady konsultacji, ale w procesach prowadzonych na poziomie centralnym. Oba te dokumenty są bardzo zbliżone w treści, ponieważ reguły dobrych konsultacji są takie same bez względu na miejsce, w którym się odbywają.
 
W ostatnich latach jakość konsultacji społecznych w Polsce znacznie się poprawiła, powstało kilka podręczników, zrealizowano liczne badania i podjęto wiele inicjatyw w tym zakresie. Naprawdę bardzo dużo dzieję się w tym obszarze! W rozwój konsultacji społecznych jest zaangażowana spora liczba organizacji pozarządowych i instytucji publicznych.
 
Na początek zerknij na strony internetowe, na których możesz znaleźć informacje o możliwościach prowadzenia konsultacji społecznych:
http://www.decydujmyrazem.pl
http://partycypacjaobywatelska.pl
 
W praktyce

Specyfika krajowa

Konsultacje społeczne (zazwyczaj po prostu consultation) – polegające na zasięgnięciu opinii obywateli w bezpośrednio dotyczących ich sprawach – są integralną częścią procesu tworzenia prawa w Wielkiej Brytanii w celu zwiększenia jego efektywności i przejrzystości. Od 2012 roku, według nowych wytycznych, konsultacje muszą być proporcjonalne do znaczenia danej kwestii (zakres konsultacji i czas ich realizacji) i rzeczywiście (nie zaś jedynie formalnie) przeprowadzone – zawsze za pośrednictwem Internetu i w formie pisemnej. Rząd brytyjski ogłasza publicznie wszystkie konsultacje ogólnokrajowe, konsultacje kwestii lokalnych leżą w gestii poszczególnych gmin (councils). Wszystkie konsultacje muszą podążać za siedmiopunktowym scenariuszem wytycznych rządowych w sprawie przeprowadzania konsultacji (Code of Practice on Consultation). Po pierwsze, formalne konsultacje muszą być przeprowadzone w momencie, kiedy jest możliwy rzeczywisty wpływ na proponowaną legislację (przed jej uchwaleniem). Po drugie, czas na wyrażenie opinii musi wynosić co najmniej dwanaście tygodni (lub dłużej, jeśli będzie taka potrzeba). Po trzecie, proces konsultacji i ich zasady oraz wady i zalety przedstawionych propozycji muszą być jasno opisane. Po czwarte, konsultacje muszą być dostępne dla wszystkim osób (podmiotów) zainteresowanych proponowanymi zmianami. Po piąte, konsultowane kwestie muszą być przedstawione konkretnie i zrozumiale. Po szóste, wyniki i analiza przeprowadzanych konsultacji muszą być podane do wiadomości publicznej. Po siódme, doświadczenia z przeszłych konsultacji powinny służyć ich ulepszaniu w przyszłości.
 

Specyfika krajowa

Niemcy mają tradycje konsultacji społecznych (Bürgerbeteiligung, öffentliche Konsultationen), zwłaszcza na poziomie lokalnym. Ze względu na autonomię regionów mechanizmy i formy komunikacji między władzami lokalnymi, administracją publiczną a obywatelami mogą się różnić, zwłaszcza w wymiarze top-down (z inicjatywy władz). Konsultacje obywatelskie zwiększają przejrzystość, jakość i poziom akceptacji decyzji publicznych. Przedstawicielstwo niemieckich samorządów (Deutscher Städtetag) w swoich rekomendacjach radzi gminom, aby zwiększały konsultacje z grupami mało aktywnymi (młodzież, migranci), i zachęca je do eksperymentowania z formami konsultacji.

Na poziomie lokalnym działają specjalne gremia konsultacyjne – rady imigracyjne (Migrationsbeiräte), rady seniorów (Seniorenräte) czy rady młodzieży (Jugendräte). Z obywatelami najczęściej są konsultowane plany zagospodarowania przestrzennego i lokalne projekty (budowlane, prewencyjne, ochrony środowiska). Z konsultacji społecznych są wyłączone kwestie finansów publicznych. Niektóre kraje związkowe wprowadzają szczególne instrumenty aktywizowania obywateli, na przykład w Badenii-Wirtembergii w wyborach lokalnych mogą głosować już szesnastolatkowie. Ministerstwa federalne ogłaszają czasem (e-)konsultacje w sprawach, które przekraczają granice krajów związkowych.

Informacji warto szukać na stronach internetowych gminy lub miasta i kraju związkowego, w którym się przebywa. Inicjatywy obywatelskie wspiera i dotuje fundacja Mitarbeit z Bonn. Aktualności na temat zaangażowania obywatelskiego, programów wsparcia i platformę do rozpropagowania inicjatyw publikuje także Federalna Sieć Zaangażowania Obywatelskiego (Bundesnetzwerk Bürgerschaftliches Engagement).