Organizacje pozarządowe

Dlaczego warto zaangażować się w działalność organizacji pozarządowych?
 
Jeśli już wiesz, że chcesz działać, ponadto znasz osoby myślące podobnie i gotowe pomóc ci w tym działaniu, pomyśl o sformalizowaniu waszej aktywności. Nie zawsze jest ona oczywiście potrzebna – w grupie niezorganizowanej formalnie także można dokonać wielu wspaniałych rzeczy (szerzej na ten temat możesz przeczytać w sekcji Działalność nieformalna i samopomocowa). Powołanie do życia podmiotu prawnego, w ramach którego będziecie wspólnie działać, otworzy jednak przed wami nowe możliwości. Między innymi będziecie mogli się starać o pozyskanie większych środków na swoją aktywność, staniecie się także poważniejszym partnerem dla firm prywatnych czy władz samorządowych i centralnych. Pozwoli wam to rozwinąć działalność na szerszą skalę i lepiej rozwiązywać problemy, z którymi postanowiliście sobie poradzić, podejmując wspólną aktywność.
 
Chcąc tak rozwinąć prowadzoną działalność, warto założyć organizację pozarządową. Do tej kategorii należy wiele różnych podmiotów, które spełniają dwa główne kryteria:
 
• nie należą do sektora finansów publicznych,
• prowadzą działalność o niekomercyjnym charakterze (głównym powodem ich istnienia nie jest wypracowanie zysku finansowego).
 
Organizacje pozarządowe istnieją w celu rozwiązywania określonych problemów lub prowadzenia działalności z zakresu ogólnie pojętego pożytku publicznego. Mogą między innymi świadczyć usługi społeczne (na rzecz całej wspólnoty lub wybranych grup), kontrolować funkcjonowanie władz, zajmować się ochroną środowiska i pomocom dla zwierząt. Przepisy prawa mogą zezwalać organizacjom pozarządowym na prowadzenie działalności gospodarczej, nie zmienia to jednak ich statusu, ponieważ wypracowywany przez nie zysk jest przeznaczany na sfinansowanie działalności społecznie użytecznej. Konkretny sposób pracy organizacji zależy od ram prawnych przyjętych w danym państwie.
 
W praktyce
Uważam, że aktywne zaangażowanie jest świadectwem pewnego zbioru wartości. Wierzę, że istnieje właściwy sposób na życie jako jednostki i we wspólnocie – jako społeczeństwa. Być może zabrzmi to nawet nieco naiwnie, ale uważam, że angażowanie się w życie społeczne powinno opierać się na chęci uczynienia naszego wspólnego świata lepszym miejscem.

Cezar Butnariu, Rumunia

Mam do tego prawo:

• Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 roku – Prawo o stowarzyszeniach (link)
• Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 roku o fundacjach (link)
• Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (link).

Specyfika krajowa

Procedura zakładania organizacji pozarządowej również jest określona w prawie krajowym, obejmując zwykle działania formalnoprawne, jakie należy podjąć w celu powołania takiego podmiotu, i kryteria dotyczące na przykład liczby członków czy wysokości kapitału założycielskiego, które trzeba wypełnić. Nie obejdzie się także bez kontaktu z urzędem lub sądem, który będzie musiał dokonać rejestracji nowo utworzonego podmiotu prawnego, jakim jest organizacja pozarządowa.
 
W Polsce do organizacji pozarządowych – w myśl Ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie – zalicza się „nie będące jednostkami sektora finansów publicznych, [...] i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej”, utworzone na podstawie przepisów innych ustaw. Najważniejsze podmioty tego typu to fundacje i stowarzyszenia. Warto pamiętać, że organizacjami pozarządowymi są zarówno podmioty mające tak zwaną osobowość prawną, jak i stowarzyszenia zwykłe, uczelniane organizacje studenckie czy koła gospodyń wiejskich.
 
Do utworzenia fundacji niezbędne jest zdobycie kapitału służącego osiągnięciu celu jej powołania. Reguły dysponowania tym kapitałem określa się w specjalnym dokumencie – statucie fundacji, z kolei osobę podejmującą się ustanowienia działalności tego typu określa się mianem fundatora (może to być również większa liczba osób). Fundator formułuje cel działalności fundacji i przeznacza na jej rzecz pewien majątek, który ma służyć urzeczywistnieniu tego celu. Na fundusz założycielski mogą się składać pieniądze, papiery wartościowe, rzeczy ruchome i nieruchome, które zostaną oddane na własność powstającej fundacji. Co istotne, nigdzie nie określono minimalnej kwoty, na jaką musi opiewać fundusz założycielski – to fundator decyduje o jego wysokości. Majątek ten powinien jednak umożliwić fundacji rozpoczęcie działania, nie musi to być zatem ogromna kwota. Przyjęło się zwyczajowo, że w wypadku fundacji niezamierzającej prowadzić działalności gospodarczej kwota ta może wynosić jedynie 500 złotych.
 
Cel działalności fundacji i wysokość środków przeznaczanych na jego osiągnięcie fundatorzy określają w akcie fundacyjnym (założycielskim). Ma on formę oświadczenie woli fundatora dotyczącego ustanowienia fundacji, które musi być złożone u notariusza (ustawa wymaga, żeby oświadczenie miało formę aktu notarialnego). Po jego podpisaniu należy złożyć wniosek rejestracyjny do Krajowego Rejestru Sadowego, wnosząc przy okazji opłatę – minimalnie 250 złotych. Więcej o tym, jak założyć fundację, dowiesz się z tego poradnika.
 
Istotą stowarzyszenia jest grupa osób, które chcą działać wspólnie dla osiągnięcia jakiegoś celu (może nim być również wspólne załatwienie określonej sprawy). Do założenia stowarzyszenia potrzeba – zgodnie z przepisami – co najmniej 15 osób, które spotkają się na zebraniu założycielskim, stając się w ten sposób członkami założycielami stowarzyszenia. Na zebraniu tym należy ponadto przyjąć uchwały dotyczące powołania stowarzyszenia, wyboru komitetu założycielskiego i uchwalenia statutu, można także od razu wybrać organy, które będą potem zarządzać powstała organizacją – zarząd i komisję rewizyjną. Następnie należy złożyć wniosek o rejestrację stowarzyszenia do Krajowego Rejestru Sądowego. W wypadku rejestrowania stowarzyszenia nie trzeba wnosić żadnych opłat. Z chwilą wpisania do rejestru stowarzyszenie uzyskuje osobowość prawną. Więcej o tym, jak założyć stowarzyszenie rejestrowe, dowiesz się z tego poradnika.
 
Może się jednak okazać, że do twoich celów wystarczy uproszczona forma stowarzyszenia, jaką jest stowarzyszenie zwykłe. Nie ma ono co prawda osobowości prawnej i nie może podpisywać umów z innymi podmiotami i instytucjami – w konsekwencji nie może otrzymywać środków publicznych – pozwala jednak działać wspólnie na mniejszą skalę, gromadząc niezbędne do tego środki ze składek członkowskich. Założenie stowarzyszenia zwykłego jest bardzo proste – wystarczą co najmniej trzy osoby, które uchwalą regulamin wspólnej działalności, określający nazwę, cel, obszar i środki działania takiego podmiotu. W regulaminie należy również ustalić, gdzie będzie siedziba stowarzyszenia i kto będzie je reprezentował na zewnątrz. Ponadto o utworzeniu stowarzyszenia zwykłego założyciele muszą poinformować na piśmie właściwy organ nadzorujący – zwykle jest to wydział spraw obywatelskich w starostwie powiatowym, właściwym ze względu na siedzibę stowarzyszenia, lub w urzędzie prezydenta miasta, jeśli stowarzyszenie ma siedzibę w mieście na prawach powiatu.
 
Uwaga! Do działalności w organizacjach pozarządowych i do ich zakładania mają także prawo osoby nieposiadające obywatelstwa polskiego. Cudzoziemiec niemający zameldowania na terytorium Polski może wstąpić do stowarzyszenia, którego statut przewiduje taką możliwość. Z kolei cudzoziemiec mający zameldowanie na terenie Polski może zakładać stowarzyszenia zgodnie z przepisami obowiązującymi obywateli polskich. W wypadku fundacji sytuacja jest jeszcze prostsza – ustawa zezwala na ustanawianie fundacji przez osoby fizyczne niezależnie od ich obywatelstwa i miejsca zamieszkania albo przez osoby prawne mające siedzibę w Polsce lub za granicą. Ponadto fundacje zagraniczne z siedzibą poza Polską mogą tworzyć przedstawicielstwa na terytorium Polski. Jeśli znasz więc zagraniczną fundację, która zajmuje się bliską ci działalnością, rozwiązaniem może być założenie jej przedstawicielstwa w Polsce.
 
Więcej o tym, jak założyć własną organizację w Polsce, dowiesz się z tego poradnika (są tam między innymi wzory uchwał i innych dokumentów związanych z założeniem fundacji lub stowarzyszenia). Wiele praktycznych instrukcji znajdziesz także tutaj. Możesz również skontaktować się z organizacjami wspierającymi budowę sektora obywatelskiego w Polsce, jak Stowarzyszenie Klon/Jawor, lub z powołanymi w wielu samorządach lokalnych pełnomocnikami do spraw współpracy z organizacjami pozarządowymi.
 
W praktyce